دانستنی های مفید زلزله

earthquake
زلزله یکی از بلایای طبیعی است که اگر به درستی شناخته شود و پیش بینی های لازم برای مقابله با آن صورت گیرد مانند بسیاری دیگر از بلایای طبیعی غالباً قابل کنترل است . هنگامی که زلزله ای رخ می دهد ، انرژی آزاد شده در اثر آن بصورت امواج در همه جهت ها منتشر می شود . این موج ها شباهت بسیار زیادی به امواج ایجاد شده در اثر فرو افتادن یک سنگ در آب آرام یک حوضچه دارند . به همان ترتیبی که ضربه ی سنگ باعث به جنبش در آوردن امواج آب می شود ، یک زلزله هم امواجی لرزه ای ایجاد می کند که در زمین منتشر می شوند . ( با توجه به گسترش و توسعه روز افزون شهرها در پهنه های لرزه خیز ، آسیب پذیری این شهرها در برابر زمین لرزه های بزرگ رو به فزونی است .

تجربه نشان داده است که رویداد هر زلزله بزرگ در کشورهای در حال توسعه نظیر ایران به علت جمعیت زیاد و عدم رعایت پایداری سازه ها باعث تلفات جانی زیاد و خسارات مالی و انهدام سازه ها می شود . بدین ترتیب مطالعات لرزه خیزی در مناطق ناآرام زمین و استفاده از نتایج آن در طراحی بناهای جدید بسیار مفید خواهد بود . گستره خاورمیانه به دلیل جایگیری در کمربند کوهزایی و لرزه زایی ، آلپ – هیمالیا بسیار لرزه خیز است . فعالیت های لرزه ای به طور عمده در مرز بین صفحات تکتونیکی یا در مجاورت این صفحات رخ می دهد . در نقاطی که این صفحات به یکدیگر فشار آورده و یکی به زیر دیگری فرو می رود ، زلزله های کم ژرفا تا ژرف رخ می دهد . و در جایی که صفحات نسبت به یکدیگر لغزیده و از مقابل هم عبور می کنند ، معمولاً زلزله های کم ژرفا هستند . حرکت نسبی صفحات اصلی منطقه خاورمیانه ، شامل صفحه عربستان ، صفحه ایران و صفحه اوراسیا ، عامل اصلی وقوع زلزله های خاورمیانه می باشد .

بنابراین غرب پاکستان ، تمامی ایران ، قفقاز ، کپه داغ و کل ترکیه به دلیل داشتن مرزهای طولانی با صفحات یاد شده ( یا واقع شدن در این مرزها ) لرزه خیزی بالایی دارند. در چهارچوب جهانی ، فلات ایران در محل تلاقی صفحه های عربستان ( عربستان – آفریقا ) هند ( هند – استرالیا ) و اوراسیا ( آسیا – اروپا ) واقع شده است . تلاقی این صفحه ها باعث شده است تا پوسته ایران که در کل ضعیف تر از صفحه یاد شده است ، تغییر شکل پیدا کند و توسط چین خوردگی ها و رشته کوههایی چون زاگرس در غرب ، البرز و کپه داغ در شمال و شمال شرق و کوههای شرق ایران و مکران به ترتیب در شرق و جنوب شرق احاطه شود . کوهها و چین خوردگی های پوسته فلات ایران هنوز به وضعیت پایدار خود نرسیده اند.

بنابراین با تداوم حرکت صفحه ها شاهد فعالیت های لرزه ای در اغلب نقاط ایران بخصوص در نواحی کوهستانی هستیم . نقاط مختلف ایران ، به دلیل شرایط متفاوت ، رفتار لرزه ای مشابه را نشان نمی دهند . بالا بودن بزرگی زمین لرزه های مناطق مرکزی و خاوری ایران بیشتر به دلیل ماهیت گسل های منطقه می باشد .)   زلزله در کوهستان مانند کسی است که سوار بر اسب است . زمین لرزه های بزرگ دارای سیکل ( دوره بازگشت ) می باشند . مثلاً سیکل زلزله تهران از 10 تا 211 سال است و 184 سال است که در تهران زلزله بزرگی رخ نداده که این واقعه ممکن است فردا اتفاق بیفتد یا 27 سال دیگر رخ دهد .


امواج زلزله :


( در هنگام وقوع زلزله لرزه نگار امواجی به شرح زیر در روی نوار کاغذی خود ثبت می کند .
1 – امواج p ( امواج اولیه ) : این امواج نخستین امواجی هستند که در دستگاه لرزه نگار ثبت می شوند . برای تجسم چگونگی پدید آمدن این امواج می توان از برخورد یک لکوموتیو با تعدادی واگن کمک گرفت با فرض این که لکوموتیو نقطه شروع زلزله و واگن ها لایه های زمین در نظر گرفته شوند .
امواج p از نوع امواج طولی هستند و می توانند از مایعات و جامدات و گازها عبور نمایند .
2 – امواج s  ( امواج ثانویه ) : این امواج بعد از امواج p به لرزه نگار می رسند و دامنه نوسان آنها از امواج p بیشتر است . این امواج به علت این که از نوع امواج عرضی هستند فقط از جامدات عبور می کنند . امواجی که از تکاندن ملحفه ای که یک سر آن را در دست داریم ایجاد می شود می توانند نموداری از این امواج را مجسم کند .
3 – امواج L ( امواج سطحی ) : این امواج از امواج s و p پیچیده تر هستند و شبیه به امواج آب می باشند . این امواج به جای آن که از درون اشیاء عبور کنند از سطح آنها می گذرند و خرابیهای زلزله هم بیشتر مربوط به همین امواج است .
امواج L می توانند از جامدات و مایعات و گازها عبور کنند .


اقسام زلزله :


معمولاً زلزله به یکی از چهار صورت عمودی ، افقی ، موجی و دورانی حادث می شود که ذیلاً به شرح هر کدام می پردازیم :
1 – زلزله عمودی : در زلزله های عمودی اشیاء روی زمین به هوا پرتاب می شود و همچنین آب استخرها و حوض ها به هوا پرتاب می شود . در زمین های شنی و ماسه ای ، شن و ماسه به هوا رها شده و از نقطه ای به نقطه دیگر منتقل می شوند .
2 – زلزله های افقی : در زلزله های افقی برجها و عمارات و دیوارها در جهت معینی فرو می ریزند و خطوط آهن به یک سو خم می گردد .
3 – زلزله های موجی : در زلزله های موجی سطح زمین نظیر دریای متلاطم چون موج به حرکت در می آید و خطوط آهن نیز ناهمواری پیدا می کند .
4 – زلزله های دورانی : در زلزله های دورانی اشیاء و وسایل به دور خود به گردش در می آیند .  این نوع زلزله ها به ندرت اتفاق می افتند .


مهم ترین زلزله های نیم قرن اخیر در ایران


زمان وقوع زلزله ( هجری شمسی )    مطابقت با مقیاس ریشتر    محل وقوع زلزله
1341 ، 10 شهریور ساعت 22 و 50 دقیقه    3/7    ( بوئین زهرا ) قزوین
1347 ، 9 شهریور ساعت 14 و 20 دقیقه    3/7    ( دشت بیاض ) خراسان
1351 ، 31 فروردین    9/6    ( قیرو کارزین ) فارس
1357 ، 25 شهریور ساعت 19 و 36 دقیقه     4/7    طبس خراسان
1360 ، 21 خرداد ساعت 2 و 54 دقیقه بامداد    3/7    ( گلباف – سیرک ) کرمان
1369 ، 31 خرداد ساعت 30 دقیقه و 38 ثانیه بامداد     3/7    ( رودبار ) گیلان
1375 ، 10 اسفند ساعت 16 و 28 دقیقه    5/5    اردبیل
1376 ، 20 اردیبهشت ساعت 12 و 27 دقیقه    1/7    ( قاین ) خراسان
1382 ، 5 دی ماه ساعت 5 و 26 دقیقه و 52 ثانیه بامداد    5/6    ( بم ) کرمان
1389 ، 6 شهریور ساعت 18 و 20 دقیقه    8/5    ( زاوه ) تربت حیدریه خراسان
با توجه به این جدول می توان مشاهده کرد که تغییرات دمایی در بروز زلزله ها بی تأثیر نیست ، بطوری که چند مورد از زلزله های مخرب ایران در شهریورماه که تغییرات دما داریم اتفاق افتاده است .


پیش بینی زلزله :


منظور از آن پیش بینی مکان ، بزرگی و زمان وقوع زلزله است . کشورهای پیشرفته و صاحب علم و دانش دانشمندان خود را موظف کرده اند ، در این زمینه دست به کاوش بزنند ، ولی هنوز به نتایج امیدوارکننده ای نرسیده اند . ژاپن ( سرزمین زلزله ها ) در این زمینه نخستین کوشش ها را به کار برده و به برخی موفقیت ها دست یافته است. مردم ژاپن وقوع زلزله را عادی می دانند و در کنار آن زندگی می کنند و در مورد سرزمینشان می گویند هنگامی که خداوند جهان را خلق کرد ، گوشه ای از بهشت را ژاپن قرار داد . اگر چه پاره ای از زلزله ها را از روی علائم آن پیش بینی کرده و از خطرات آن کاسته اند ، اما وجود همان علائم در جای دیگر نتوانسته است ، موفقیت آمیز باشد .

متأسفانه پیش لرزه ها   همیشه نشانه زلزله های بزرگ نیستند و زلزله های بزرگ نیز همیشه پیش لرزه ندارند . ولی معمولاً زلزله های بزرگ پس لرزه دارند که با متمرکز شدن امواج گاهی اوقات سبب فعال شدن یکی از گسل های نزدیک کانون خود می شوند . بعنوان مثال ( حدود بیست و یک ساعت پس از زلزله اصلی و غافلگیرکننده دشت بیاض ( شمال غربی قاین ) سال 1347 هـ . ش یعنی در ساعت یازده بامداد روز بعد ، زمین لرزه شدیدی در هفتاد کیلومتری باختر دشت بیاض ، فردوس را که در اثر لرزه اصلی تنها اندکی آسیب دیده بود ، تقریباً بکلی ویران کرد .  همچنین زمین لرزه 20 اردیبهشت 1376 هـ . ش اردکول ( کریزان ) در زیرکوه قائن در ساعت دوازده و بیست و هفت دقیقه لرزه بسیار شدیدی به بزرگی امواج سطحی 1/7 درجه در مقیاس ریشتر منطقه وسیعی از جنوب خراسان بزرگ را به لرزه درآورد .

در پی این زمین لرزه پس لرزه های متعددی به وقوع پیوسته است که بعضی از آنها دارای بزرگی بیش از 5 درجه در مقیاس ریشتر بوده است . تخریب اصلی این زلزله در اثر برگشت امواج با کوه منطقه ( شاسکوه ) بوده است . در این زلزله   ایران لرزید . یکی از فرهنگیان گناباد که در یکی از روستاهای کوهستانی منطقه کاخک ، حدفاصل خضری و دشت بیاض در سال 76 تدریس داشت ، نقل می کرد در روز زلزله زیرکوه قاین ، مشغول تعمیر موتورسیکلت بودم که ناگهان صدای مهیبی را شنیدم ، ابتدا فکر کردم این صدای مربوط به کمپرسی ماک قدیمی است که اغلب روزها برای حمل سنگ های ساختمانی از داخل رودخانه روستا به محل می آمد ، ولی بعد از لحظه ای دیدم که موتور تکان می خورد و فهمیدم که زلزله شد که خرابیهای زیادی در منطقه زیرکوه بوجود آورد .

 
پنجم دی ماه 1382 هـ . ش در شهرستان بم در ساعت 5 و 26 دقیقه و 52 ثانیه بامداد روز جمعه زمین لرزه ای عظیم موجب بروز یک فاجعه ای ملی در کشور شد ؛ اما این اتفاق از مدت ها قبل شروع به شکل گیری کرده بود . آزاد شدن انرژی از گسلی که برای چند سده خاموش مانده بود ، عامل پدیدآمدن این لرزه عظیم بود . این گسل به دلیل حرکت دو صفحه عربستان ( که در حال حرکت به سمت شمال است ) و صفحه اوراسیا ( که در حال حرکت به سمت جنوب است ) شکل گرفته و فعال شده بود . این صفحات با سرعت 3 سانتی متر در سال حرکت می کنند و این گسل خاموش را شکل داده اند . امواج لرزه ای که در عمق 10 کیلومتری روی سطح زمین رخ داد ، باعث وقوع  زلزله ای با قدرت 5/6 درجه در مقیاس ریشتر در شهر بم شد . اگر چه دوبار پیش از این نیز در          سال 1360 هـ . ش در فاصله ای حدود 100 کیلومتری این منطقه زلزله هایی با قدرت 6/6 و 3/7 ریشتر رخ داده   بود ، اما این زلزله بزرگترین زلزله ثبت شده در این ناحیه است و روز پنجم دی ماه ، روز ایمنی در برابر زلزله نامگذاری شده است . پس از پایان زلزله اصلی ، پس لرزه بزرگی از آن با قدرت 4/5 ریشتر به وقوع پیوست . کانون این پس لرزه نیز تقریباً در همان نقطه قبلی و در همان عمق وجود داشت . شایان ذکر است زلزله بم سه پیش لرزه داشته است .


در بیستم اسفندماه 1389 هـ .ش نیز زلزله ای به بزرگی 9 درجه   در مقیاس ریشتر در ژاپن رخ داد و چند دقیقه پس از آن سونامی بوقوع پیوست از آنجایی که زلزله و سونامی پس از آن بیش از تصور دولت و مردم ژاپن بود خسارات بسیاری به بار آورد و در جریان آن هزاران نفر کشته و زخمی شدند . در پی این زمین لرزه ، پس لرزه های متعددی به وقوع پیوست و در فاصله 1 و 4 ماه بترتیب دو زلزله به بزرگی 1/7 و 3/7 درجه در مقیاس ریشتر رخ داد که تلفات و خساراتی نداشت .( تعداد پس لرزه هایی که متعاقب وقوع یک زلزله بزرگ بروز می کند در روز ممکن است به حدود هزار مورد برسد که از این تعداد احتمال دارد چندتایی مخرب نیز باشد . اما به هر حال به تدریج از تعداد پس لرزه ها کاسته می شود و پس از مدتی منطقه به حالت سکون و آرامش برمی گردد . 

       
هر چه عمق کانونی زلزله کم تر باشد ، شدت و ویرانی بیش تر می شود به عنوان مثال دو زلزله با بزرگی یکسان ، ولی عمق های متفاوت ، خرابی متفاوتی را به بار می آورند و هر چه از کانون زلزله دور شویم از قدرت تخریب آن کاسته  می شود و معمولاً هر چه در یک منطقه زلزله های خفیف بیشتر اتفاق بیفتد ، شدت و اثر زلزله های بزرگ را به تأخیر می اندازد ، در این زمینه ژاپنی ها ضرب المثل معروفی دارند که می گویند یک حادثه طبیعی معمولاً زمانی بوقوع می پیوندد که مردم حادثه قبلی را به فراموشی سپرده اند . جالب است بدانیم ( وضعیت زلزله خیزی ژاپن با ایران متفاوت است ، به طوری که زلزله خیزی ژاپن از نوع میان صفحه ای است ولی لرزه خیزی ایران از نوع درون صفحه ای است که این امر سبب شده است که هر دو کشور دارای رفتارهای متفاوت در برابر زلزله باشند . وضعیت میان صفحه ای ژاپن باعث شده است که در این کشور امکان ایجاد زلزله هایی با 5/9 ریشتر وجود داشته باشد ولی وضعیت درون صفحه ای ایران موجب شده است که بیشترین زلزله ای که در ایران رخ دهد 8 ریشتر باشد .

با مطالعه زلزله های متعدد و تغییرات رخ داده در قبل و هنگام زلزله نظیر تغییر سطح آب چاه ها و قنوات (افزایش غلظت گاز رادون) ، پیچش یا تغییرشکل سطح زمین ،  نورهای زلزله ( آثار نورانی ، مثل نور افشانی در آسمان و جرقه های نور ) ، صدای زلزله   مانند صدای رعد ،وزش باد تند ، انفجار گلوله های بزرگ توپ و چرخ قطار که صدای زلزله گاهی جلوتر از موج آن می رسد و عکس العمل حیوانات ، ... و حتی امروزه از طریق تصاویر ماهواره ای ، به دنبال راه حلی برای پیش بینی زمین لرزه و حتی جلوگیری از قدرت و شدت زلزله و به حداقل رساندن خسارات ناشی از آن هستند .


رفتارهای غیر عادی حیوانات قبل از زلزله های بزرگ


عوعوکردن یا پارس کردن غیر عادی سگ ها ، خودداری از تخمگذاری بوسیله ماکیان ، خروج مارها از لانه های خود که حتی در زمستان موجب یخ زدن آنها می شود . خروج موش های صحرایی از لانه های زیرزمینی به شکلی که همچون داروخورده ها و گیج ها عمل می کنند و از انسان ها نمی ترسند . اسب ها ناگهان شیهه می کشند و سم خود را به زمین می کوبند و از از سویی به سوی دیگر می روند و گاو و سایر چهارپایان ضمن فرار بصورت دایره ای دور خود می چرخند . پرندگان به صورت دسته جمعی درختان جنگل را ترک می کنند و بر فراز آن به پرواز در می آیند .


ماهی ها در آب شروع به جست و خیز می کنند . در باغ وحش شامپانزه ها آرامش خود را از دست می دهند و بیشتر وقت خود را روی زمین می گذرانند . ( جالب ترین مورد مربوط به زمین لرزه 1875 م در جور کرمان است . گفته شده است که پیش از زمین لرزه شمار بسیاری جانور شکاری از کوهستان به زیر آمدند و وارد روستا شدند و روستاییان با تفنگ و چوب و چماق به  تعقیب آنها پرداخته و آنها را بیرون راندند و زنان و کودکان به تماشای این بازی رفتند . در همین هنگام زمین لرزه ای روی داد و ویرانی بسیار به بار آورد ، اما این سرگرمی سبب شد تا کسی کشته نشود .


در سال 1978 م 16 سپتامبر دیر هنگام شامگاه زمین لرزه ای به بزرگی 4/7 درجه در مقیاس ریشتر منطقه پیرامون طبس را در هم کوبید . هیچ پیش لرزه ای روی نداد اما برخی رویدادهای غیر عادی هشدار دهنده مانند رفتار غیر عادی جانوران و نمایان شدن یک روشنایی بر فراز شتری کوه گزارش شده است .)  
یکی از دبیران آموزش و پرورش که آن زمان ساکن طبس بوده نقل می کرد ، در 25 شهریور سال 1357 هـ . ش شامگاه در خانه می خواستم بخوابم و آن شب بر حسب اتفاق گربه ای در داخل ساختمان جا مانده بود و درب سالن بسته شده بود ، که ناگهان گربه با ایجاد صدای دلخراش خود را به درب کوبید تا بیرون رود و من با عجله از روی تخت بلند شدم و در را باز کردم و فکر کردم گزنده ای به او نیش زده و لذا من نیز جهت احتیاط بیشتر به بیرون از خانه رفتم تا اینکه بعد از مدت کوتاهی زلزله شد و شهر طبس ویران شد .
 ( مطابق گزارش های محققین امور زلزله قبل از وقوع زلزله 3/7 ریشتری رودبار – منجیل در 31 خرداد 1369 هـ . ش حیوانات خانگی از خود واکنش نشان داده بودند . می گویند قبل از وقوع زلزله سگ یک خانه ، کودک خردسال خوابیده در ایوان را با دندان گرفته و برای نجات به وسط حیاط برده است .

در جریان این زمین لرزه خاطره ای توسط یک خانواده که تمام افراد آن سالم مانده بودند نقل شده که در آن شب که بارش شدید باران نیز بوده است ، سگی در خانه آنها بچه داشته است . پدر خانواده برای در امان ماندن توله های سگ ، آنها را از وسط حیاط به داخل خانه منتقل کرده بود ولی با کمال تعجب ، مادر توله ها در چند مرحله ، توله ها را مجدداً به وسط حیاط و زیر باران منتقل کرد که باعث تعجب صاحبخانه و خروج همگی از خانه شد و با وقوع زلزله بعد از اندکی همه سالم ماندند .
همچنین در زمین لرزه سال 1868 م کلمبیا خروج پشه های آزار دهنده دقایقی قبل از وقوع زمین لرزه اصلی از ورزشگاهی که در آن بازی کری کت جریان داشته ، باعث تعجب مردم و تخلیه ورزشگاه شد و با وقوع زلزله     9/8 ریشتری از آن افراد کسی از بین نرفت .)  گفتنی است این زلزله بعد از زمین لرزه 9 ریشتری ژاپن در 11 مارس سال 2011 م ، بزرگترین زلزله تاریخ جهان شناخته شده است .


نمونه هایی از پیش بینی زمین لرزه


1 .( زمین لرزه 4 فوریه 1975 م شهر هایشنگ که براساس مجموعه ای از روش های قابل پیش بینی ، دولت چین این شهر 3 میلیون نفری را تخلیه کرد و زلزله در روز موعود این شهر بزرگ را ویران کرد ولی تلفات چندانی نداد . گفته شده قبل از وقوع زلزله ، در زمستان سرد آن سال ، یخ ها هنوز ذوب نشده بودند که مارهای زیادی از سوراخ های خود بیرون آمده بودند که بر اثر سرمای شدید یخ زده بودند و آب چاه ها نیز شروع به پس دادن حباب کرده بود و هفت ساعت زودتر از وقوع زمین لرزه بالا آمده بود .
متأسفانه در سال بعد 26 ژوئیه 1976 م زمین لرزه ای به بزرگی 6/7 درجه در مقیاس ریشتر ، بدون هشدار قبلی در شهر دیگر چین تانگشان بوقوع پیوست که رقم تلفات آن بیش از 650 هزار نفر گزارش شده است .


2 . زمین لرزه سال 1042 م در شهر تبریز توسط اخترشناس ابوطاهر شیرازی پیش بینی شد . ولی کوشش او برای متقاعد کردن مردم به جایی نرسید و با روی دادن زلزله در حدود 40000 نفر جان باختند .

3 .( زمین لرزه 1549 م در قهستان توسط قاضی منطقه پیش گویی شد و او کوشش ناموفقی کرد تا مردم را مجاب کند که آن شب بخصوص را در فضای بیرون سپری کنند . آنها حاضر نشدند به گفته او گوش فرا دهند و تنها قاضی با خانواده اش در بیرون ماندند اما آنها نیز که هوا را هنگام شب بسیار سرد یافتند به خانه هایشان بازگشتند و اندکی بعد در کنار 3000 تن از مردم منطقه کشته شدند . ظاهراً خود قاضی نیز درباره پیشگویی خویش چندان مطمئن نبوده است . اخترگویان در پیشگویی زمین لرزه تابستان 1593 م در لار و متقاعد کردن ساکنان آن برای ترک شهر موفق تر بودند که احتمالاً پیش لرزه هایی در این کار به آنان یاری رسانده است .

      
4 . ( ایتالیایی ها توانستند با کمک رفتار حیوانات خانگی و اهلی زلزله سال 1900 م در کالابریای ایتالیا را پیشگویی کنند .


5 . زلزله سال 1906 م جامائیکا نیز توسط رفتار غیر عادی اسب ها و قاطرها پیشگویی شد .


6 . یک معلم در تاشکند شوروی سابق متوجه شد که ساعتی قبل از وقوع زلزله مورچگان آذوقه خود را از لانه بیرون می آورند .)  

زلزله های گناباد :


(شهرستان گناباد در شرق ایران در جنوب استان خراسان رضوی در مجاورت گسل های لرزه خیزی همچون دشت بیاض واقع شده است . رویدادهای زمین لرزه های مهمی چون دشت بیاض ، فردوس ، طبس و قائنات باعث شده است تا این گستره به عنوان یکی از نواحی با خطر بالا وقوع زمین لرزه شناخته شود . بررسی های زلزله های تاریخی و دستگاهی و توزیع زمین لرزه های منطقه نشان می دهد که با وجود کم بودن فراوانی زلزله های منطقه نسبت به منطقه غرب ایران ، زلزله های بوقوع پیوسته از لحاظ بزرگی به مراتب بالاتر از سایر مناطق است .

در گناباد زلزله های مکرری روی داده و تنها بعد از اسلام 22 بار در این منطقه زلزله شده است حتی یک بار شهر گناباد طوری ویران شد که فقط یک طفل زنده ماند . به سه مورد از مهم ترین زلزله های گناباد اشاره می کنیم . اولین زلزله در حدود سال 635 هـ . ش رخ داد . زلزله دوم در سال 1089 هـ . ش که در شب زمستان روی داد ، در حالی که همه در خواب بودند شهر ویران شد . زلزله سوم در سال 1347 در ساعت 20 : 2 دقیقه روز نهم شهریور در کاخک به بزرگی 3/7 درجه در مقیاس ریشتر رخ داد که حدود 4000 نفر کشته شدند .

در ادامه 9 نمونه از خاطرات زلزله سال 1347 که توسط دانش آموزان پایه دوم دبیرستان ثامن الائمه کاخک سال 1385 و دانش آموزان دبیرستان نمونه ملامظفر سال 1389 و یک شهروند گنابادی و همچنین یکی از ساکنین دشت بیاض که در مرکز زلزله  مورد تحقیق قرار گرفته بیان می کنم .


دبیرستان ثامن الائمه کاخگ


1 -  دانش آموزی از قول پدربزرگش نوشته بود ، در کنار دیوار بزرگ شهر ، مار بسیار بزرگی از زیر دیوار بیرون آمده بود و همسایه ها همدیگر را خبر می کردند ، در این موقع بود که جمعیت زیادی در اطراف مار جمع شده بودند که ناگهان زلزله بزرگی اتفاق افتاد و شهر ویران و جمعیت زیادی کشته شدند . شایان ذکر است مارها خیلی زود امواج زلزله را می فهمند و از سوراخ های خود بیرون می آیند . همچنین قبل از وقوع زلزله حیوانات متوحش       می شوند و این بخاطر تفاوت در حساسیت حواس جانوران نسبت به انسان است .
2 – دانش آموز دیگر از زبان مادربزرگش نوشته بود ، شهریور ماه فصل برداشت انجیر بود ، من برای چیدن انجیر سطلی به همراه خود به باغ برده بودم و سعی داشتم برای جمع آوری انجیر بیشتر ، از درخت بالا بروم ولی هر بار  می افتادم و موفق نمی شدم و بعد از این که چند بار این کار را کردم که بی نتیجه بود از روی ناراحتی سطل را به طرف آسمان بالا بردم تا به زمین بزنم . در همان نگاهی که به آسمان کردم ، دیدم گرد و خاک عظیمی شهر را فرا گرفته و شهر نابود شده است .


3 – دیگری از خاطرات مادرش نوشته بود برادرم در سربازی بود و موتوری در خانه داشت ، او معمولاً وقتی مرخصی می آمد به گشت و گذار در شهر می پرداخت . از آنجایی که این زلزله با صدا همراه بود ، ابتدا فکر کردم صدای موتور برادرم است که از سربازی برگشته ، لذا به سرعت در زمین گندم نزدیک خانه مان پنهان شدم تا هنگامی که نزدیک من برسد او را بترسانم ولی ناگهان زلزله شد و شهر ویران شد .
4 – یکی دیگر از دانش آموزان از قول پدر بزرگش نوشته بود ، در کنار جوی آب نزدیک مزرعه نشسته بودم تا نوبت آبیاری ما برسد ، ناگهان دیدم ریگ ها و سنگریزه های داخل جوی به طرف بالا پرت می شود و بعد از آن گرد و خاک زیادی فضای شهر کاخک را فرا گرفت .


دبیرستان نمونه ملا مظفر


5 – دانش آموزی از قول یکی از اقوامش در کاخک نوشته بود در آن روز بعد از صرف نهار می خواستم چند ساعتی بخوابم ، آن زمان در خانه مان چند حیوان داشتیم که در آن موقع زیاد سرو صدا به راه انداخته بودند و من تصمیم گرفتم ابتدا برای نماز به مسجد بروم ، در مسیر راه قبل از این که داخل مسجد شوم ، فکر کردم سرم گیج می خورد تا این که تعادل خود را از دست دادم و به زمین خوردم و با مشاهده خراب شدن ساختمان ها فهمیدم این زلزله بود که در نهایت نجات یافتم .


6 – دیگری از قول پدربزرگش در کاخک نوشته بود . در آن روز به زمین کشاورزی خود که در نزدیکی کوه بلندی قرار داشت رفته بودم حدود ساعت 2 بعدازظهر بود که با شنیدن یک صدای مهیب ، دیدم سنگ های بزرگ و سنگین از بالای کوه به هوا پرتاب شده و به طرف پایین به حرکت درآمدند من نیز از دیدن این منظره وحشت کرده بودم و با سرعت به سمت شهر دویدم و آنجا را ویران مشاهده کردم .


7- دانش آموز دیگری از قول مادرش نوشته بود در آن زمان 8 سال بیشتر نداشتم ، در حیاط خانمان در بیدخت حوض آب گرد و بزرگی با ارتفاع 50 سانتی متر داشتیم ، آن روز در حیاط در فاصله نسبتاً دور از حوض مشغول بازی بودم که یک دفعه دیدم به صورتم مقداری آب پاشیده شد ابتدا فکر کردم خواهر یا برادر کوچکم در حوض مشغول آبتنی هستند ولی وقتی به حوض نگاه کردم دیدم هیچ کس در آب نیست و آب آن به شدت به دیواره برخورد می کند وبه اطراف می پاشد در این هنگام که من احساس وحشت کرده بودم ، مادرم از اتاق به حیاط دوید و گفت زلزله شد و بعد از آن برای جلوگیری از خطرات احتمالی همه به فضای باز رفتیم و مدتی در چادر زندگی کردیم.  

    
8 – یکی از شهروندان گناباد می گفت در خانه مان چند کبوتر داشتیم که در بعدازظهر روز نهم شهریور آن سال آرام و قرار نداشتند و بچه های خود را از لانه شان با عجله خارج می کردند و مرتب از یک طرف دیوار به طرف دیگر می پریدند ، ابتدا فکر کردم گربه یا ماری وارد لانه آنها شده است تا این که بعد از دقایقی زلزله شد و فهمیدم که این پرندگان وقوع زلزله را جلوتر تشخیص داده اند .


9 – آن روز به زمین کشاورزی که نزدیک روستا بود رفته بودم و پس از اتمام کار در راه برگشتن ناگهان دیدم که خانه های روستا از زمین بلند شد و روی یکدیگر خراب شد و من از ترس روی زمین نشستم و این همان زلزله بود که خسارات زیادی به بار آورد و عده زیادی کشته شدند و در قبرستان پیر دشت بیاض ، شکاف بزرگی به عمق چهار متر ایجاد شد و قسمتی از این قبرستان قدیمی فرو نشست که آثار آن بعد از گذشت چند دهه قابل مشاهده است .


نتیجه گیری

زلزله از جمله بلایایی است که به واسطه تلفات و خساراتی که برجای می گذارد همواره مورد توجه انسان ها قرار داشته است اگر چه زمین لرزه ها در بعضی از مناطق جهان نسبتاً ملایم هستند و آرامش مردم را چندان به هم       نمی زنند ، اما کشور ما جزء مناطق نا آرام زمین است و می توان گفت تنها نقطه ای که در ایران زلزله خیز نیست ، قسمت های مرکزی کویر لوت است که آن هم قابل سکونت نیست . وضعیت زمین شناختی ایران نشان می دهد که گسل های کشور توانمندی ایجاد زلزله ای تا 8 ریشتر را دارد . از آنجایی که زلزله ها رفتارهای متفاوتی دارند ، بنابراین پیشگویی زمین لرزه ها همیشه امکان پذیر نیست . همان طور که برخی کشورهای پیشرفته توانسته اند خطرات ناشی از زلزله را با درایت به حداقل برسانند ، ما باید آمادگی لازم را داشته باشیم و زلزله های خفیف را تا زمان رفع خطر پیش لرزه فرض کنیم و هر ساله با انجام مانور زمین لرزه فرضی نقاط قوت و ضعف را بشناسیم و نقاط ضعف را برطرف کنیم ، همچنین به دوره بازگشت زلزله ها توجه کنیم و با ارائه مسایل علمی و طرح های کاربردی اعتماد مردم را جلب کنیم تا زندگی در کنار زلزله را بیاموزند و آنها را مطلع کنیم که هیچ مسئله ای با وحشت حل نمی شود .

منابع :
1 . تاریخ زمین لرزه های ایران ترجمه ابوالحسن رده ، مؤسسه انتشارات آگاه 1370 .
2 . پایان نامه کارشناسی ارشد – گرایش زلزله شناسی ، نگارش مهدی نوری دلوئی 1383 .
3 . زمین شناسی فیزیکی جلد 2 ، تألیف معماریان ، صداقت 1369 .
4 . شناخت زمین لرزه تألیف مهندس فروزانفرد ، بهار 1370 .
5 .  جزوه درسی تکتونیک ، مهندس ساعدی بناب ، دانشگاه زاهدان سال 1374 .
6 . کاخک پایتخت اشکانیان ، تألیف سید محمد حسینی ، انتشارات نی نگار 1386 .
7 . جغرافیای سال دوم آموزش متوسطه ، شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی ایران 1389 .
8 . مبانی زمین شناسی ، ترجمه دکتر رسول اخروی ، انتشارات مدرسه 1370 .
9 . جغرافیای تاریخی گناباد ، تألیف سید حسین مجتبوی ، نشر مرندیز 1374 .
10 . تحقیقات دانش آموزان دبیرستان ثامن الائمه کاخک سال 1385 و دانش آموزان دبیرستان نمونه ملا مظفر 1389 در رابطه با زلزله سال 1347 به عنوان کار عملی درس جغرافیا که در این سال ها در آنجا تدریس داشتم .
11 . سایت اینترنتی .com  www.Vojoudi

                                                                                                                                                  پورهاشمی
                                                                                                                                            دبیر جغرافیا – گناباد
                                                                                                                                              شهریورماه 1390